Hun boodschap is helder: mannenemancipatie betekent met een andere blik kijken naar de rol van mannen en mannelijkheid - en bekijken hoe zij kunnen bijdragen aan én profiteren van meer gendergelijkheid. “Zo maken we mannen meer mens,” zeggen ze. “Iedereen wordt geboren als vat vol menselijke mogelijkheden. Maar we worden in deze maatschappij impliciet en expliciet gedwongen om de helft daarvan te verstoppen. Vrouwelijk gedrag wordt als zwak gezien.”

Ideeën als traditionele mannelijkheidsnormen liggen aan de basis van veel ongelijkheid: in de verdeling van arbeid en zorg, in opvoeding en relaties, in aansturing van anderen, in agressie en in seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ze creëren een achterstandspositie voor vrouwen en lhbtqia+-personen. Maar diezelfde normen leveren ook problemen op voor mannen zelf - en de gevolgen kunnen vroeg of laat bij ons als vertrouwenspersoon op tafel komen te liggen wanneer intimideren, pesten, discrimineren, kleineren en soortgelijk gedrag over de grenzen van anderen gaat. De beschuldigde “snap het niet” en de omgeving “pikt het niet langer”.

De manosfeer maakt het erger

De term ‘Machismo’ wordt vaak gebruikt, en verwijst naar een overdreven gevoel van mannelijke trots en macht. Machismo omvat vaak traditionele genderrollen waarbij mannen zich gedwongen voelen om dominantie uit te oefenen, met name over vrouwen. Deze denkwijze is diep geworteld in veel culturen waar het van generatie op generatie is doorgegeven. 
Elementen zijn:

• Controle en dominantie: Macho mannen kunnen het gevoel hebben dat ze het recht hebben om hun partners te controleren, wat kan leiden tot emotioneel, fysiek of financieel misbruik.
• Emotionele onderdrukking: Als jongens wordt vaak geleerd om emoties te onderdrukken, wat kan resulteren in agressie en een gebrek aan gezonde communicatie in relaties bij macho mannen.
• Culturele verhalen: Macho mannen zijn openlijk over hun gedrag. Er circuleren verhalen die de meedogenloze jacht op of controle over vrouwen romantiseren, en deze verhalen kunnen misbruik verhullen als liefde.

Intussen versterkt de manosfeer - met figuren als Andrew Tate - de schade die ontstaat door het wegzetten van anderen. Er is een groep jonge mannen die dagelijks online toegeschreeuwd wordt dat ze niet goed genoeg zijn, dat ze hun partner moeten domineren, dat klagen een teken van zwakte is. Dat ze keihard moeten sporten en snel rijk moeten worden. Dat lukt uiteraard niet, en dat zorgt voor meer onzekerheid, eenzaamheid, mentale problemen en een ongezond zelfbeeld. En dit wordt op de omgeving gebotviert.

Wie hier meer over wil weten: de documentaire Inside the Manosphere van Louis Theroux en de Netflix-serie Adolescence geven een scherp beeld. Die moet je gezien hebben.

De kernthema’s van Emancipator

Emancipator werkt aan vier thema’s die ook voor vertrouwenspersonen herkenbaar zijn:

 1. Het voorkomen van geweld

Mannen zijn het vaakst pleger van geweld - tegen vrouwen, lhbtqia+-personen, andere mannen en zichzelf. Dat (fysiek en/of mentaal) geweld is sterk verbonden met rigide opvattingen over mannelijkheid. 

2. Een eerlijke verdeling van arbeid en zorg

Zorgtaken worden nog altijd als vrouwentaken gezien, betaalde arbeid als mannendomein. Dat is beperkend voor iedereen - ook voor mannen die wél meer willen zorgen maar daarvoor geen ruimte ervaren.

3. Positieve seksuele vorming

Gegenderde normen over seksualiteit liggen aan de basis van problemen als seksualisering, pornoficatie en grensoverschrijdend gedrag. Seksuele vorming moet meer doen dan grenzen leren aangeven: het moet gendernormen bespreekbaar maken.

4. Een wereld waar iedereen zichzelf kan zijn

Homo- en transfobie hangen sterk samen met ideeën over „echte mannelijkheid”. Als mannelijkheidsnormen ruimer worden, profiteert iedereen - ook mannen zelf.

Waar komen agressie en toxisch gedrag bij mannen vandaan?

Als vertrouwenspersoon wil je niet alleen begrijpen dát agressief en machogedrag schadelijk is, maar ook wáár het vandaan komt. Dat helpt je het gesprek te voeren zonder te oordelen, en in meedenken over oplossingen.

Hetero-mannen en hun gedrag naar vrouwen (en leden van de regenboog groepen) kan onhandig zijn (“geen idee dat mijn opmerking jou kon kwetsen”) vanuit een gebrek aan empathie/kennis van de ander, maar ook bewust. In dat laatste geval kun je spreken van ‘agressie’. Agressief gedrag - de intentie om te schaden, fysiek, emotioneel of psychologisch - kent meerdere bronnen naast biologische factoren als verhoogde testosteron niveaus:

1. Omgevingsfactoren: een chaotische, koude of gewelddadige opvoeding, leeftijdsgroepen die agressie normaliseren, chronische stress. Jongeren die opgroeien in verwaarlozende omgevingen ontwikkelen een wereldbeeld waarin relaties bedreigend aanvoelen en agressie gerechtvaardigd lijkt. Drank en drugs, ook bij ouders, verzwakken de prefrontale ontwikkeling in de hersenen.
2. Culturele factoren: diepgewortelde normen die (jonge) mannen onder druk zetten om dominant te zijn, emoties te onderdrukken en kwetsbaarheid gelijk te stellen aan zwakte. Wanneer mannen het gevoel hebben dat ze niet aan deze idealen voldoen, kan dat leiden tot wat onderzoekers mannelijke discrepantiestress noemen - en in het uiterste geval tot geweld als bewijs van mannelijkheid.

Zulk macho en agressief gedrag is vaak aangeleerd, zelfversterkend en wordt beloond door de groep. Dat maakt het hardnekkig: deze normen liggen diep verankerd en worden in de ‘vriendenclub’ versterkt. Binnen een ‘old boys’ netwerk voelt dit gedrag goed, en zijn de anderen ‘fout’. Als vertrouwenspersonen helpt het om onderliggende ideeen bij ‘veroorzakers’ te leren kennen om deze personen meer te laten begrijpen waar dit vandaan zou kunnen komen. En om in een jaarverslag iets zeggen over de mores van een organisatie zodat er aan preventie gewerkt kan worden.

Hoe ga je in’ gesprek over een macho-cultuur?

Toxisch gedrag in machocultuur omvat onder andere:

1. stoerheid: Van mannen wordt verwacht dat ze sterk en emotioneel gehard zijn:
2. antifeminisme: Mannen verwerpen eigenschappen die geassocieerd worden met vrouwelijkheid, zoals kwetsbaarheid en emotionele expressie, in vrouwen en in neurodiverse mensen en leden van de regenbooggemeenschap:
3. macht: Mannen worden in hun ogen gewaardeerd op basis van hun status, rijkdom en invloed.

Dit kan leiden tot eenzaamheid en relatieproblemen, frustratie door niet te voldoen aan archetypen, emotionele verstopping en agressie.

Emancipator stelt dat de oplossingen bij de mannen zelf ligt. Mannen zijn bij uitstek geschikt om elkaar te helpen afstand te nemen van toxische patronen, maar ze moeten zelf eerst bewust worden. Hierbij kan een vertrouwenspersoon kan daarin een bijzondere rol spelen - man of vrouw door met individuen in gesprek te gaan. Wat werkt bij mannencommunicatie over dit soort zaken is:

1. Creëer een ontspannen setting. Naast elkaar lopen, samen iets doen, een informele omgeving - dat maakt het makkelijker voor mannen om zich open te stellen zonder zich geconfronteerd of blootgesteld te voelen.
2. Leer de mannentaal. „Ik ben gewoon moe” kan iets anders betekenen, bijvoorbeeldemotionele stress; vraag door. “Het maakt niet uit” → ontwijkend gedrag; moedig hem aan te delen wat hem dwarszit. „Ik kom er wel uit” → gevoel van overweldiging; bied aan te praten zonder het gesprek over te nemen.
3. Luister eerst, geef later advies. Samenvatten, parafraseren, stiltes toestaan, vervolgvragen stellen. Spring niet meteen naar oplossingen. Precies zoals je als vertrouwenspersoon al doet.
4. Wees zelf kwetsbaar als gesprekspartner. Het delen van eigen worstelingen normaliseert emotionele expressie. Maak duidelijk dat praten over gevoelens een teken van kracht is.
5. Benoem schadelijk groepsgedrag. Spreek je uit wanneer grenzen worden overschreden of seksistische grappen worden gemaakt. Stilte geeft impliciet toestemming - en mannen die andere mannen aanspreken zijn hierin effectiever, simpelweg omdat het binnen de groepsdynamiek anders landt.

Wat kun je meegeven aan mannen die gezondere rolmodellen zoeken?

Emancipator geeft aan dat ontspoorde ideeën over ‘de ander bij mannen ontstaat uit een significante lacune in de moderne westerse samenleving: groepen jongens groeien op zonder betekenisvol contact met vaderfiguren of oudere mannen. Gezonde voorbeelden van volwassen mannelijkheid ontbreken vaak voor hen: vaders werken, grootvaders zijn uit beeld, en goede aspecten van mannelijkheid als verantwoordelijk voelen, kracht, discipline, duidelijke communicatie zorg voor je naasten en jezelf zijn afwezig. Maar jongens hebben dat wel nodig om eigen grenzen en die van anderen te bewaken, en hun mannelijkheid te ontdekken. Psychologen beschrijven deze behoefte als het ontwikkelen van een innerlijke krijger: niet iemand die wordt beheerst door woede en angst en onzekerheid, maar iemand die weet wanneer en hoe en wanneer te strijden, die liefde kan onderscheiden van afhankelijkheid, die spanning verdraagt zonder in passiviteit of explosie te vervallen.

Praktische handvatten die je een organisatie of persoon kunt meegeven om uit toxisch intimiderend en discriminerend gedrag te stappen naar een ‘innerlijke krijger’ is volgens Emancipator:

1. emotioneel zelfbewustzijn ontwikkelen - help mannen innerlijke signalen (hartkloppingen, spanning, terugtrekking) te herkennen vóórdat ze escaleren;
2. copingstrategieën aanreiken - bewegen, dagboek bijhouden, praten met andere mannen, nieuwsgierigheid in plaats van reactiviteit stimuleren;
3. therapie normaliseren als zelfzorg, niet als zwakte;
4. verbinding stimuleren - theater, sport, intervisie, mannengroepen, omgevingen waar iemand gezien en erkend kan worden
5. mediakritisch maken - help mannen het verschil zien tussen wie ze zijn en wat de manosfeer van ze verlangt

Deze takenhoren bij HR in een bedrijf dat managers traint, of bij leerling-gezel situaties in onderwijs en overheid, of soms buiten een organisatie, en helpt mannen aan een visie van hun eigen mannelijkheid die niet schadelijk voor henzelf en anderen is. Ook op latere leeftijd kan een mentor op het werk, een levenswijze persoon, een vriend die de man ondersteunt, mannen helpen bijsturen naar gezonde mannelijkheid. 

Tot slot: wat kun jij doen?

In jouw rol als vertrouwenspersoon kan je een bijdrage leveren aan mannenemancipatie, door bij je opdrachtgevers je bewust te zijn van wat er speelt en wat ongewenst gedrag kan veroorzaken. Onderzoek de organisatiecultuur, gedrag van collega’s en leidinggevenden, onderzoek de denkbeelden bij een beschuldigde en getroffene, zodat de oorzaak en de mogelijke oplossingen voor je gespreksgenoten helder worden. En spreek met HR over de cultuur.

En wil je meer weten over Emancipator? Ze verzorgen workshops en trainingen voor scholen, professionals en bedrijven. Ze hebben meer dan tien jaar ervaring, van brugklassen tot teams bij grote organisaties. Ze organiseren Open Space bijeenkomsten om oplossingen te generen samen met onderzoekers, HR experts, maatschappelijke organisaties, psychologen en mannen. Het bijwonen van deze Open Space vonden wij een aanrader, op inhoud maar ook om te netwerken en om de functie vertrouwenspersoon toe te lichten. Op hun website Emancipator.NL vind je meer over hun bijeenkomsten.

Ton Ammerlaan en Fennande van der Meulen zijn beide lid van de LVV en werkzaam als vertrouwenspersoon.