Niet de vrijmoedigheid om overal iets van te vinden, en ook niet die om harder te spreken dan een ander. Maar de vrijmoedigheid om zorgvuldig onder woorden te brengen wat aandacht vraagt. Daar, in het voorlichten en het adviseren, ligt voor mij een groot deel van ons werk. En precies daar komt vrijmoedigheid om de hoek kijken.

Anders leren kijken

Spanning in organisaties ontstaat zelden plotseling. Vaak is er al iets voelbaar voordat het zichtbaar wordt, tijdens een kennismaking, in een overleg, in de wandelgangen, of in de manier waarop mensen op elkaar reageren. Soms zit de informatie juist in wat niemand hardop zegt.

Als vertrouwenspersoon kun je je blik daarin oefenen. Je hoeft niet meer te weten dan een ander, maar je kunt jezelf trainen om te kijken naar patronen, naar dynamiek, naar de signalen die zich blijven herhalen. Naar wat zich onder de oppervlakte afspeelt.

Dat begint klein. Door op te merken wat steeds terugkomt. Door je af te vragen wat een stilte je eigenlijk vertelt. Door niet meteen in te vullen, maar nog even te blijven kijken. Niet om te oordelen, maar om te begrijpen wat aandacht vraagt.

Het helpt als je kunt zien waar een situatie zich ongeveer bevindt. Begint iets net te schuren, of wordt het al langer vermeden? Loopt het op naar irritatie, of vormen zich al kampen? Iets wat nog klein is vraagt een andere stap dan iets dat al maanden stil is blijven liggen. Wie dat onderscheid leert maken, kan eerder en zorgvuldiger het gesprek op gang brengen.

Een houding, voordat het een handeling is

Vrijmoedigheid wordt nog weleens verward met iets anders. Met hard spreken, met overal iets van vinden, met je gelijk willen halen of de ander overtuigen dat jouw blik de juiste is. Maar dat is het niet.

Vrijmoedigheid hoeft niet te strijden. Ze roept niet het hardst en ze hoeft niemand te overtuigen. En toch is dat precies waar we zo vaak naartoe worden gezogen: naar overtuigen, naar gelijk halen, naar de strijd om wie het bij het juiste eind heeft.

Ze begint juist zachter dan dat. Bij onbevangen kijken, bij echt luisteren, bij een vraag die je stelt zonder te weten waar hij landt. En ze begint met vertragen.

Dat klinkt eenvoudig, maar het is misschien wel het moeilijkst van alles. Want vertragen vraagt moed. De moed om niet mee te gaan in de snelheid, om niet meteen te oordelen of op te lossen of iets te vinden, maar om even stil te blijven staan bij wat er werkelijk speelt, terwijl alles om je heen vraagt om door te gaan.

Zo bezien is vrijmoedigheid eerst een houding, een manier van kijken, luisteren en aanwezig zijn. Pas daarna wordt het een handeling.

Het ongemak dragen

Maar vrijmoedigheid vraagt ook iets wat eigenlijk moeilijker is dan spreken. Ze vraagt dat je het ongemak kunt dragen.

Dat je niet wegrent naar de oplossing, dat je durft te kijken naar wat in de schaduw ligt, naar wat niemand benoemt. En dat je daar blijft, ook als het schuurt. We zijn vaak geneigd ongemak zo snel mogelijk weg te nemen, terwijl het ons juist iets laat zien. Dat er verschillende perspectieven zijn, dat er iets wringt, dat er een gesprek gevoerd wil worden. Ongemak is in die zin geen storing, maar informatie.

Geworteld staan

Het ongemak dragen kan alleen als je geworteld staat. Als je niet wordt meegezogen in de belangen, de emoties en de dynamiek om je heen. Je bent geen onderdeel van het proces, maar je staat ernaast, stevig genoeg om vrij te blijven kijken. Dat is geen afstandelijkheid, het is verankering.

Hoe dat voelt, merkte ik nog deze week. In een gesprek werd ik uitgenodigd om te overtuigen, om in mijn expertrol te stappen en te zeggen hoe het zat. Ik voelde de strijd door mijn hele lijf trekken. Een soort zuiging, weg van waar ik wilde blijven. En tegelijk die vraag: hoe blijf ik nu bij mezelf?

Wat me hielp, was klein en lichamelijk. Mijn beide benen op de grond. Mijn tenen voelen in mijn schoenen. Rustig ademen naar mijn buik, en vooral de tijd nemen. Niet meteen meebewegen, en niet de expert worden die de ander van mij wilde maken.

Ik zal niet doen alsof dat makkelijk is. Vrijmoedig blijven kan eenzaam voelen. Je staat er op zo'n moment alleen voor, terwijl alles om je heen je een andere kant op trekt.

Maar juist omdat ik niet meebewoog met wat er speelde, kon ik blijven zien wat er speelde. Dat is wat geworteld staan doet. Het houdt je vrij genoeg om zichtbaar te maken wat een ander, midden in de situatie, niet meer kan zien.

Geworteld staan vraagt trouwens ook iets eerlijks van jezelf. Het vraagt dat je je niet laat sturen door wat het je kost. Op het moment dat je gaat denken aan je positie, je opdracht of je goede naam, kleuren die belangen ongemerkt je woorden, en dan is het geen vrijmoedigheid meer maar voorzichtigheid die zich zo voordoet. Vrij kijken kan eigenlijk alleen als er niets meekijkt.

En er gebeurt iets moois als je zo durft te staan. Wie niet bezet is door belangen, wie niet bezig is met zijn eigen plek, houdt ruimte over in zijn hoofd. Je hoeft niets te bewijzen en nergens naartoe te sturen, en juist dan word je vrijer en speelser. Vrijmoedigheid is dus eigenlijk niet zwaar. Ze wordt licht op het moment dat je niets meer te verdedigen hebt.

Een uitnodiging

Vrijmoedigheid is dus meer dan benoemen. Het is een houding, iets wat er al is nog voordat je iets zegt. De bereidheid om onbevangen te kijken en te luisteren, om onbeschroomd te vragen en te denken, om openhartig te spreken. En om van daaruit te handelen, niet omdat het moet, maar omdat het van binnenuit komt.

Want dat is wat we kunnen doen. Niet de antwoorden geven, maar de juiste vragen stellen. De vraag die een patroon zichtbaar maakt, de vraag die ruimte opent waar het vastzat, de vraag waar iemand zelf weer mee verder kan. Dat is vaak wat organisaties en situaties echt verder helpt: niet een oplossing die van buiten komt, maar een vraag die van binnenuit beweging brengt.

Zo wordt vrijmoedigheid geen los moment van moed, maar een manier van werken. En misschien wel een manier van zijn.

Er valt over vrijmoedigheid nog veel meer te zeggen. Over wat het betekent om onbevangen te kijken en te luisteren, om onbeschroomd te vragen en te denken, om openhartig te spreken, en over wat ons soms tegenhoudt. Misschien deel ik daar later meer over.

Maar eerst ben ik benieuwd naar jou. Herken je dit in je eigen werk, dat moment waarop je iets wilt benoemen en toch nog even wacht? En wat helpt jou om geworteld te blijven staan, juist als het schuurt?

Ik ga er graag over in gesprek. Laat een reactie achter, of stuur me een bericht. Want vrijmoedigheid ontwikkelen we niet door erover te lezen, maar door er met elkaar over te spreken.

Vrijmoedigheid is benoemen wat aandacht vraagt. Geworteld en speels.

Maaike de Haan
Externe vertrouwenspersoon | Arbeids- & Organisatie deskundige| Systemisch trainer